Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918 roku. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.
Finlandia powstała w 1918 roku, po upadku władzy carskiej. Finlandia nie miała wówczas tradycji państwowych, gdyż od podboju, w średniowieczu ludów fińskich była pod obcym- szwedzkim panowaniem, a następnie ponad 100 lat pod panowaniem rosyjskim.
Spis treści |
edytuj Geografia
Większość powierzchni kraju stanowią niziny z młodą rzeźbą polodowcową. Naturalne zachodnie i południowe granice Finlandii wyznaczają Zatoka Botnicka i Zatoka Fińska, pomiędzy którymi rozciąga się poprzecinane ciągami wzniesień morenowych Pojezierze Fińskie złożone z 60 tys. jezior. Jeziora zajmują 18,8 tys km², bardzo liczne są bagna i torfowiska. W środkowej części kraju ukształtowanie terenu ma cechy południowych pojezierzy i leżących na północ wyżyn. Na północ od Koła Podbiegunowego rozciąga się Laponia Fińska, która stanowi przedgórze Gór Skandynawskich. Linia wybrzeża szkierowego, jest silnie rozwinięta, z dużą ilością małych wysepek.
Powierzchnia:
Długość granicy lądowej:
Długość wybrzeża:
- całkowita: 1250 km
- Najwyższy punkt: Haltiatunturi - 1328 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Morze Bałtyckie - 0 m n.p.m.
- Najdłuższa rzeka: Kemijoki - 550 km
- Największe jezioro: Saimaa - 1377 km²
- Powierzchnia lasów: 69%
Największe miasta (2009)[1]:
- Helsinki: 577 928
- Espoo: 241 943
- Tampere: 209 756
- Vantaa: 195 978
- Turku: 175 689
- Oulu: 137 201
- Jyväskylä: 128 234
- Lahti: 100 168
- Kuopio: 92 046
edytuj Jeziora
Poniższa lista przedstawia 10 największych jezior Finlandii:
| Jezioro | Powierzchnia w km² |
|---|---|
| Saimaa | 1377,05 |
| Päijänne | 1080,63 |
| Inari | 1040,28 |
| Pielinen | 894,21 |
| Oulujärvi | 887,09 |
| Pihlajavesi | 712,59 |
| Orivesi | 601,30 |
| Haukivesi | 562,31 |
| Keitele | 493,59 |
| Kallavesi | 472,76 |
W całym kraju występuje 187 888 jezior [2]
edytuj Klimat
Południowa część Finlandii leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Natomiast północ (w tym Fińska Laponia) jest w zakresie umiarkowanego chłodnego. Średnie temperatury lipca na południu wynoszą 17-18 stopni i 14-15 stopni na północy ( w najchłodniejszym miejscu w Kilpisjärvi 12 ). W styczniu średnie temperatury wynoszą -2 stopnie na Wyspach Alandzkich, -4 na południowym wybrzeżu, w środkowej części kraju od -8 do -10 i -14 na północy. Średnie roczne opady w Helsinkach wynoszą 650 mm. Długość okresu wegetacyjnego na południu wynosi 185 dni, na północy 120. Najwyższą temperaturę zanotowano w 1914 roku w Turku i wynosiła ona 35,9 stopni.
edytuj Polityka
Finlandia jest republiką pół prezydencką.
Głową państwa jest prezydent (od 2000 roku ten urząd sprawuje Tarja Halonen), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję i może być wybrany na najwyżej dwie, następujące po sobie, kadencje. W kompetencjach prezydenta zawiera się, między innymi, mianowanie premiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych.
Parlament (Eduskunta) jest wybierany przez społeczeństwo na czteroletnią kadencję i liczy 200 osób.
Rząd (Rada Państwa)
Konstytucja
Do 1 marca 2000 roku w skład konstytucji wchodziło pięć ustaw konstytucyjnych:
- Akt o Formie Rządu (1919)
- Akt o prawie parlamentu do badania zgodności z prawem czynności urzędowych Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Ombudsmana (1922)
- Akt o Parlamencie (1928)
- Akt o Trybunale Stanu (1922)
- Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich (1951)
1 marca 2000 roku weszła w życie nowa konstytucja, zaakceptowana przez Eduskuntę wymaganą większością 2/3 głosów dwukrotnie w 1999 roku (zmiana konstytucji musi zostać uchwalona i potwierdzona przez nowo wybrany parlament).
edytuj Gospodarka
Finlandia była do XX wieku raczej krajem zacofanym. Po II wojnie światowej gospodarka kraju była silnie związana z gospodarką Związku Radzieckiego. Z drugiej strony jednak Finlandia dzięki temu, a także dzięki sąsiedztwu Szwecji i Norwegii, stała się państwem socjalnym z prywatną własnością, ale wysokimi podatkami, z których finansuje się badania, edukację, służbę zdrowia itd.[3] Podatki stanowią 45% PKB [4] i jest to poziom najwyższy na świecie po krajach nordyckich, które mają podatki nieco wyższe niż 50% PKB. Najbardziej znaną fińską firmą jest Nokia, która posiada 35% światowego rynku telefonii komórkowej (1. miejsce na świecie). Fińskie, nominalne PKB per capita w 2005 wynosiło 40 197 dolarów, dając Finlandii 12. miejsce na świecie, a PKB per capita zmierzone parytetem siły nabywczej 34 tys. 819 dolarów., dając jej także 12. miejsce na świecie. Eksport wynosił nieco ponad 80 miliardów dolarów. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 26,9 i jest jednym z najniższych na świecie.
Wydobywa się rudy miedzi, cynku, żelaza, chromu i niklu. Podstawowe gałęzie przemysłu, to przemysł:
- drzewny i celulozowo-papierniczy
- metalowy
- maszynowy
- hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych.
Rolnictwo to przede wszystkim hodowla bydła typu mlecznego, a na północy reniferów oraz leśnictwo (zob. lasy Finlandii).
Stopa bezrobocia wynosi 8,2%, średnia długość życia: mężczyźni 76 lat, kobiety 82 lat.
W 2004 roku Finlandia zajęła pierwsze miejsce w rankingu konkurencyjności Światowego Forum Ekonomicznego.
edytuj Telekomunikacja
Około 79% fińskiego społeczeństwa używa Internetu, a wszystkie fińskie szkoły i biblioteki publiczne posiadają łącza internetowe. W październiku 2009 fiński minister transportu i komunikacji zobowiązał się do zapewnienia od połowy 2010 roku każdemu mieszkańcowi kraju dostępu do Internetu z przepustowością nie mniejszą niż 1Mbps. [5]
edytuj Podział administracyjny
Finlandia podzielona jest na 6 prowincji. Prowincje podzielone są na dystrykty. Prowincje i dystrykty są gałęzią centralnej władzy wykonawczej. Finlandia podzielona jest na 342 gminy[6], które są samorządowe. Gminy odpowiedzialne są za około 50% wydatków publicznych kraju. Istnieją również regiony i podregiony, które administrowane są przez partycypujące w nich gminy.
| herb | prowincja (lääni) | nazwa fińska | stolica | powierzchnia w km² |
ludność (2003) |
.png) |
|
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 |  |
Finlandia Południowa | Etelä - Suomen lääni |
Hämeenlinna | 34 378 | 2 116 914 | |
| 2 |  |
Finlandia Zachodnia | Länsi - Suomen lääni |
Turku | 74 185 | 1 848 269 | |
| 3 |  |
Finlandia Wschodnia | Itä - Suomen lääni |
Mikkeli | 48 726 | 582 781 | |
| 4 |  |
Oulu | Oulun lääni | Oulu | 57 000 | 458 504 | |
| 5 |  |
Laponia | Lapin lääni | Rovaniemi | 98 946 | 186 917 | |
| 6 |  |
Wyspy Alandzkie | Ahvenanmaan maakunta | Mariehamn | 6 784 | 27 210 |
edytuj Historia
edytuj Historia w datach
edytuj Starożytność
- 98 r. n.e. – rzymski historyk Tacyt napisał o "Fenni", ludziach północy. Była to pierwsza pisemna wzmianka o Lapończykach.
edytuj IX wiek
- Fińskie plemiona Suomi, Häme i Karelowów tworzą związki przedpaństwowe.
edytuj XII-XIII wiek
- 1155 – Król szwedzki Eryk IX i angielski biskup Henryk poprowadzili pierwszą wyprawę krzyżową do Finlandii, która kończy się śmiercią biskupa.
- 1249 – Birger, szwedzki hrabia, prowadził drugą wyprawę krzyżową, w wyniku której Finlandia traci niepodległość i dostaje się pod szwedzkie panowanie
- 1280 – rozpoczęcie budowy Katedry w Turku (szw. Åbo).
- Koniec wieku XIII – budowa szwedzkich umocnień w Turku, Häme i Viipuri
edytuj XIV wiek
- Początek wieku XIV – pierwsi fińscy studenci zostali zapisani na uniwersytet w Sorbonie.
- 1323 – pokój w Pähkinäsaari, podzielił Finlandię między Szwecję i Nowogród.
- 1362 – Finowie zostali dopuszczeni do wyboru króla Szwecji.
- 1397 – Królestwa Danii, Szwecji i Norwegii połączyły się w Unii Kalmarskiej.
edytuj XV wiek
- 1475 – szwedzki arystokrata Erik Axelsson Tott założył zamek Olavinlinna we wschodniej Finlandii, w pobliżu Savo.
- 1493 – pierwsza wzmianka o Finlandii na wydrukowanej mapie Europy autorstwa Niemca Hartmanna Schedla: "Liber Chronicarum".
edytuj XVI wiek
- 1523 – koniec Unii Kalmarskiej, Gustaw I Waza został królem Szwecji.
- 1527 – ludność Finlandii przyjęła protestantyzm.
- 1543 – biskup Mikael Agricola napisał pierwszą fińskojęzyczną księgę Abckiria.
edytuj XVII wiek
- 1617 – po pokoju w Stolbova, Szwecja stała się skandynawsko-bałtyckim imperium, zajmując cały teren Finlandii oraz Karelię.
- 1630-1643 – fińscy kawalerzyści Hakkapelitas byli jednymi z najlepszych żołnierzy szwedzkich w Wojnie Trzydziestoletniej.
- 1640 – królowa szwedzka Krystyna założyła uniwersytet w Turku (szw. Åbo Akademi)
- 1642 – pojawiła się pierwsza fińskojęzyczna Biblia.
- 1696 – wybucha klęska głodu, w wyniku której umiera jedna trzecia ludności kraju
edytuj XVIII wiek
- 1700-1721 – Wielka Wojna Północna.
- 1721 – traktat pokojowy z Uusikaupunki pozbawił Szwecję kontroli nad terenami dzisiejszych Estonii i Łotwy oraz nad ujściem Newy.
- 1747 – Szwedzi rozpoczęli w pobliżu Helsinek budowę fortyfikacji o nazwie Sveaborg (Zamek Szwecji, później Suomenlinna – Zamek Finlandii).
- 1765 – fiński polityk i duchowny – Anders Chydenius – opublikował książkę "The National Gain" w której zachwalał wolny handel (11 lat przed podobną publikacją Adama Smitha).
edytuj XIX wiek
- 1809 – Szwecja przegrała z Imperium Rosyjskim wojnę o Finlandię, która stała się Wielkim Księstwem Fińskim z carem jako władcą. Rozpoczęło się ponad stuletnie (110 lat) rosyjskie panowanie w Finlandii.
- 1812 – terytoria znane jako "Stara Finlandia" ( Vanhha Suomi ), należące do Rosji, zostały przyłączone do Wielkiego Księstwa; nową stolicą po Turku zostały Helsinki.
- 1835 – pierwsza publikacja Kalevali – fińskiego eposu narodowego.
- 1848 – pierwsze publiczne wykonanie hymnu narodowego – Maamme (Nasz Ląd). Ukazał się pierwszy tom Fänrik Stals sägner, zbioru poematów Johana Runeberga.
- 1853-1867 – Zacharis Topelius opublikował Fältskärns berättelser, zbiór nowel historycznych.
- 1860 – Wielkie Księstwo Fińskie zastąpiło rosyjskie ruble, fińskimi markkami, które stanowiły walutę obiegową do wprowadzenia euro; początek uprzemysłowienia kraju, powstało wiele stolarni, fabryk papierniczych, meblarskich.
- 1863 – car Aleksander II Romanow wydał rozporządzenie o zrównaniu języka fińskiego ze szwedzkim.
- 1870 – Aleksis Kivi wydał pierwszą fińską powieść Seitsemän veljestä.
- 1882 – pierwsza Finka – Emma Irene Aström – ukończyła uniwersytet w Turku.
- 1900 – fińscy artyści, architekci Armas Lindgren, Herman Gesellius, Eliel Saarinen, Akseli Gallen-Kallela i malarze Gallen-Kallela, Albert Edelfelt, Eero Järnefelt, Pekka Halonen odnieśli wiele sukcesów na Wielkiej Światowej Wystawie w Paryżu.
edytuj XX wiek
- 1902 – 23 tys. Finów wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Była to największa fala wyjazdów w nowożytnej historii kraju; od 1864 do 1914 wyjechało do Ameryki ponad 320 000 osób.
- 1906 – powstał własny parlament Finlandii – Eduskunta. Był to pierwszy na świecie parlament dopuszczający do uczestniczenia w życiu politycznym kobiety.
- 1917 – po wybuchu rewolucji bolszewickiej w Rosji Finowie 6 grudnia ogłosili niepodległość. Bolszewicy uznali ten fakt 31 grudnia.
- 1918 – w styczniu armia fińska (Biała Armia), pod dowództwem generała Mannerheima, rozpoczęła akcję rozbrajania sił bolszewickich we wschodniej Laponii; rozgromiono też – we współdziałaniu z wojskami niemieckimi – tzw. Lewe Skrzydło, ruch dążący do wprowadzenia komunizmu.
- 1919 – Finowie przyjęli ustrój republikański z rządem parlamentarnym; pierwszym prezydentem został Kaarlo Juho Stahlberg.
- 1920 – Finlandia podpisała w Tartu pokój z Rosją Bolszewicką odzyskując dostęp do Morza Barentsa i miasto Petsamo; fiński biegacz Paavo Nurmi zdobył swój pierwszy medal olimpijski na Igrzyskach w Antwerpii; Finlandia wstąpiła do Ligi Narodów.
- 1921 – fiński parlament przyjął ustawę przyznającą Finlandii opiekę nad Autonomicznym Regionem Wysp Alandzkich.
- 1922 – parlament przyjął ustawy o wolności religijnej, obowiązkowej edukacji i służbie wojskowej.
- 1924 – Paavo Nurmi zdobył cztery złote medale na Igrzyskach Olimpijskich w Paryżu.
- 1929-1932 – powstanie faszystowskiego ruchu Lapua.
- 1932 – Finlandia i ZSRR podpisały pakt o nieagresji.
- 1935 – budowa biblioteki w Viipuri, dzieła architekta Alvara Aalto.
- 1939 – III Rzesza i ZSRR podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow. Pozwalał on ZSRR na zajęcie republik nadbałtyckich, wschodniej Polski i części Finlandii oraz Rumunii; Frans Sillanpää zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.
- 1939-1940 – Armia Czerwona zaatakowała Finlandię rozpoczynając 105-dniową kampanię "Wojny Zimowej". Dowódcą wojsk fińskich był marszałek Mannerheim.
- 1941 – wznowienie walk, tym razem we współdziałaniu z Niemcami; Finowie odzyskali na krótko utracone wcześniej tereny.
- 1944 – w lipcu wojska sowieckie wkroczyły do Finlandii, ale nie okupowały kraju dzięki zręcznej dyplomacji Mannerheima; podpisano zawieszenie broni, Finowie utracili jednak Karelię i Petsamo. Musieli też przez kilka następnych lat płacić odszkodowania wojenne i udostępnić flocie ZSRR na 50 lat port w Porkkala.
- 1945 – A.I. Virtanen zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Ukazało się także pierwsze wydanie Muminków Tove Jansson.
- 1948 – Traktat o Przyjaźni i Współpracy Gospodarczej z ZSRR.
- 1951 – projektant Tapio Wirkkala otrzymał Grand Prix w Mediolanie.
- 1952 – Igrzyska Olimpijskie w Helsinkach
- 1954 – pisarz Väinö Linna wydał swoją powieść wojenną "Tuntematon sotilas" (Nieznany żołnierz).
- 1955 – Finlandia wstąpiła do ONZ i Rady Nordyckiej.
- 1956 – ZSRR oddał bazę morską Porkkala Finlandii. Urho Kekkonen został po raz pierwszy wybrany prezydentem.
- 1958 – ZSRR próbował wpłynąć na skład rządu fińskiego, wydarzenie przeszło do historii jako "kryzys mroźnej nocy".
- 1961 – Finlandia wstąpiła do EFTA; ZSRR ponownie próbował wpłynąć na sytuację polityczną Finlandii, tym razem przy okazji wyborów prezydenckich.
- 1970 – Finowie wprowadzili 40-godzinny tydzień pracy.
- 1971 – otwarcie Finland Hall w Helsinkach, zaprojektował ją Alvar Aalto.
- 1973 – podpisanie umowy o wolnym handlu z EEC.
- 1981 – po 25-letniej karierze politycznej Urho Kekkonen przeszedł na emeryturę.
- 1989 – Finlandia stała się członkiem Rady Europy.
- 1991-1993 – po upadku ZSRR fińska gospodarka przeżywała okres głębokiego kryzysu.
- 1992 – Finlandia zdecydowała się na wejście w struktury Unii Europejskiej.
- 1994 – Finowie opowiedzieli się, w narodowym referendum, za przystąpieniem do UE.
- 1995 – Finlandia stała się członkiem UE.
- 1999 – przyjęto warunki wejścia do strefy euro.
- 2000 – w marcu wprowadzona została nowa konstytucja
edytuj XXI wiek
- 2002 – 1 stycznia, Finlandia i jedenaście innych krajów UE przyjęło walutę euro.
edytuj Demografia
| Rok | Populacja | Rok | Populacja |
|---|---|---|---|
| 1750 | 421,000 | 1880 | 2,060,800 |
| 1760 | 491,000 | 1890 | 2,380,100 |
| 1770 | 561,000 | 1900 | 2,655,900 |
| 1780 | 663,000 | 1910 | 2,943,400 |
| 1790 | 705,600 | 1920 | 3,147,600 |
| 1800 | 832,700 | 1930 | 3,462,700 |
| 1810 | 863,300 | 1940 | 3,695,617 |
| 1820 | 1,177,500 | 1950 | 4,029,803 |
| 1830 | 1,372,100 | 1960 | 4,446,222 |
| 1840 | 1,445,600 | 1970 | 4,598,336 |
| 1850 | 1,636,900 | 1980 | 4,787,778 |
| 1860 | 1,746,700 | 1990 | 4,998,478 |
| 1870 | 1,768,800 | 2000 | 5,181,000 |
edytuj Populacja
Liczba ludności Finlandii wynosi obecnie 5,350,156 obywateli. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 17 mieszkańców na kilometr kwadratowy[8]. Ten fakt czyni z Finlandii najrzadziej zaludniony kraj Europy po Norwegii i Islandii. Południowa część kraju zawsze była gęściej zamieszkana niż północna. Ta dysproporcja wzrosła wraz z postępującą urbanizacją Finlandii w XX wieku. Największymi miastami Finlandii są Helsinki, Espoo i Vantaa. Inne duże znaczące miasta to Tampere, Turku i Oulu.
Procent obcokrajowców w Finlandii sięga 2,5% i należy do najniższych w Unii Europejskiej[9]. Obcokrajowcy to w większości obywatele Rosji, Estonii oraz Szwecji.
edytuj Języki
Dla większości Finów (92 procent)[10] język fiński jest językiem ojczystym. Język ten należy do języków bałtyckofińskich, podgrupy języków uralskich. Morfologicznie rzecz biorąc jest to język fleksyjny i aglutynacyjny. Oznacza to odmianę form rzeczowników, przymiotników, zaimków, liczebników i czasowników w zależności od ich roli w zdaniu. W praktyce oznacza to, zamiast przyimków i zrostków, stosowanie przyrostków i złożeń. Szacuje sie, że około 65% wszystkich fińskich słów to złożenia[11]. Bardzo blisko z nim spokrewniony jest język estoński. Języki te (fiński i estoński), wraz z węgierskim i baskijskim są najpopularniejszymi językami nie indoeuropejskimi w Europie. Finlandia jest jednym z trzech krajów, w których język uralski jest używany przez większość mieszkańców. Pozostałe dwa to Estonia i Węgry.
Drugim najpopularniejszym językiem w Finlandii jest język szwedzki, którym posługuje się około 5,6% ludności. Używane są także języki: rosyjski (0.8%), estoński (0.3%), fińsko-romski oraz fiński język migowy (używany przez około 5,000 ludzi)[12]. Na północy kraju, w Laponii, zamieszkuje około 7000 Samów. Około jednej czwartej z nich używa języków lapońskich jako ojczystych. Prawo każdej z mniejszości w Finlandii do pielęgnowania swych odrębnych tradycji i kultury jest chronione przez fińską konstytucję [13].
W 2005 r. w badaniach przeprowadzonych w ramach Eurobarometru dotyczących języków Unii Europejskiej, 60% dorosłych obywateli deklarowało znajomość języka angielskiego, 38% języka szwedzkiego (41% w 2008), a 17% znajomość języka niemieckiego[14]. Ta liczba ludzi znających angielski umieściła Finlandię na piątym miejscu za Maltą (89%), Holandią (86%), Szwecją (85%) oraz Danią (83%). Relatywnie język niemiecki jest w Finlandii znacznie bardziej znany niż język francuski czy hiszpański.
edytuj Religia
| Religia w Finlandii[15] |
|||||||||||
| Rok | Ewangelicko-Luterański Kościół Finlandii | Fiński Kościół Prawosławny | Inne | Ateizm | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1950 | 95.7% | 1.7% | 0.4% | 2.7% | |||||||
| 1980 | 90.3% | 1.1% | 0.7% | 7.8% | |||||||
| 1990 | 87.9% | 1.1% | 0.9% | 10.2% | |||||||
| 2000 | 85.1% | 1.1% | 1.1% | 12.7% | |||||||
| 2005 | 83.1% | 1.1% | 1.1% | 14.7% | |||||||
| 2006 | 82.5% | 1.1% | 1.2% | 15.1% | |||||||
| 2007 | 81.8% | 1.1% | 1.2% | 15.9% | |||||||
| 2008 | 80.7% | 1.1% | 1.3% | 16.9% | |||||||
| 2009 | 79.7% [16] | ||||||||||
Od 1923 roku fińska konstytucja gwarantuje wolność religijną. Fiński Kościół Ewangelicko-Luterański i fińska Cerkiew prawosławna mają status kościołów narodowych. Dzięki temu mają specjalne przywileje, wierni płacą na ich rzecz podatki w wysokości 1% lub 2% dochodów, z czego później te kościoły finansują działalność charytatywną. 85% Finów należy do któregoś z Kościołów. 83% należy do Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego, 1,1% Finów należy do Kościoła prawosławnego. 50 tys. osób to zielonoświątkowcy, 19 tys. to Świadkowie Jehowy, katolicy to 8 tys., głównie obcokrajowcy, 3 tys. to mormoni, żydzi to 1,5 tys. osób. Tylko 2% luteran chodzi do kościoła co tydzień, a 10% co miesiąc. Odsetek osób wierzących w Boga i uznających podstawowe prawdy religii chrześcijańskiej jest wyższy, niż w innych państwach skandynawskich; częstsze są też, pomimo niskiego uczestnictwa w nabożeństwach, prywatne praktyki religijne[17].
Większość fińskich dzieci jest chrzczona (79,9% w 2009) i bierzmowana (87.6% w 2008). Większość pogrzebów jest chrześcijańska. Większość Luteran chodzi do kościoła tylko przy specjalnej okazji jak np. śluby, pogrzeby i święta[18]. Według badań Eurobarometru z 2005 r. 41% Finów twierdziło, że "wierzy w istnienie Boga", 41% stwierdziło, że "wierzy w istnienie jakiejś siły wyższej", a 16%, że "nie wierzy w Boga ani żadną inną siłę wyższą"[19].
edytuj Struktura rodzinna
Życie rodzinne w Finlandii odpowiada modelowi rodziny nuklearnej. Relacje z dalszą rodziną są raczej rzadkie i przypadki łączenia się ludzi w formie rodziny wielopokoleniowej raczej się nie zdarzają. Zgodnie z raportem UNICEF-u, Finlandia zajmuje bardzo wysokie, czwarte miejsce na świecie pod względem zapewnienia dziecku odpowiednich warunków życia[20].
edytuj Opieka zdrowotna
Na każde 307 osób przypada jeden lekarz[21]. Około 18,9% funduszy przeznaczonych na opiekę zdrowotną pochodzi sektora prywatnego, a 76,6% z publicznego. Najważniejszymi instytucjami są Ministerstwo Zdrowia oraz Narodowy Publiczny Instytut Zdrowia. Według szwedzkich badań, przeprowadzonych w 16 krajach, Finlandia posiada najbardziej wydajny system opieki zdrowotnej[22].
Przewidywana długość życia wynosi 82 lata dla kobiet i 75 dla mężczyzn[23]. Jeszcze w latach 70' XX wieku Finlandia posiadała jeden z najwyższych odsetków zgonów spowodowanych chorobami serca. Od tego czasu zaczęto propagować zdrowe odżywianie się oraz ćwiczenia fizyczne co przyniosło bardzo dobry efekt. Odsetek osób palących jest bardzo niski i wynosi 26% w przypadku mężczyzn i 19% w przypadku kobiet[24].
Całkowite roczne spożycie alkoholu jest niższe niż w innych europejskich państwach, pomimo tego, że w weekendy bardzo popularne są obficie zakrapiane imprezy[25]. Wśród ludności w wieku produkcyjnym choroby i wypadki spowodowane przez alkohol stały sie w ostatnim czasie największą przyczyną śmierci[26].
Narodowy Publiczny Instytut Zdrowia twierdzi, że 54% mężczyzn i 38% kobiet ma nadwagę, inne źródła podają wyższe wartości, odpowiednio 70% i 50%. Przewiduje się, że odsetek osób chorych na cukrzycę wrośnie do 15% w 2015 roku[27]. Finlandia posiada najwyższy odsetek chorych na cukrzycę typu 1.
edytuj Edukacja
W ostatnich studiach PISA, prowadzonych przez OECD, fińscy uczniowie we wszystkich dziedzinach poza matematyką, w której byli drudzy, zajęli pierwsze miejsca na świecie[28]. Fiński system edukacji został zreformowany na początku lat siedemdziesiątych z modelu niemieckiego, który został uznany za niewydajny. Prawie wszystkie szkoły w Finlandii to szkoły państwowe, a za szkoły niepaństwowe nie płaci się, gdyż finansuje je państwo. Również wszystkie uniwersytety są państwowe; kilka z istniejących obecnie uniwersytetów to upaństwowione uniwersytety, które kiedyś znajdowały się w rękach prywatnych. W fińskich szkołach nie stawia się ocen przez pierwsze 3 lata podstawówki, nie można zostawić dziecka na drugi rok w tej samej klasie (w podstawówce, jeżeli rodzice się nie zgadzają), istnieje zakaz udzielania prywatnych korepetycji (tylko przez nauczycieli uczących w państwowej szkole swoim uczniom), a także zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu: pochodzenia, stanu majątkowego rodziców itd. Za ciekawostkę można uznać fakt, że bardzo podobny system z ograniczoną liczbą egzaminów istniał przez pewien czas w Związku Radzieckim[29].
Od szkoły podstawowej obowiązkowa nauka języka angielskiego, od gimnazjum obowiązkowa nauka języka szwedzkiego (można też pod koniec podstawówki wybrać). W gimnazjum można wybrać trzeci język a w liceum dowolnie (angielski i szwedzki jest kontynuowany).
W szkołach organizuje się zajęcia wychowania fizycznego, edukacji zdrowotnej oraz gotowania. Wśród szkół w Unii Europejskiej fińskie szkoły zajmują jedne z ostatnich miejsc, przeznaczając najmniej czasu na wychowanie fizyczne. Według Narodowego Publicznego Instytutu Zdrowia tylko jedna trzecia dorosłych wystarczająco dużo ćwiczy[27].
edytuj Galeria
 Mapa Finlandii |
edytuj Kultura
Fińscy laureaci Nagrody Nobla:
- Frans Sillanpää (1939) (literatura)
- Artturi Virtanen (1945) (chemia)
- Ragnar Granit (1967) (medycyna)
- Martti Ahtisaari (2008) (Pokojowa Nagroda Nobla)
Fiński epos narodowy:
Najpopularniejszy utwór dziecięcy:
- Muminki autorstwa Tove Jansson
edytuj Zobacz też
- Karelo-Fińska Socjalistyczna Republika Radziecka
- Jokamiehenoikeus – prawo do korzystania z natury
- język fiński
- Finowie
Przypisy
- ↑ 28.02.2009 Population Register Center of Finland
- ↑ encyklopedia dla dociekliwych wydawnictwo Elżbieta Jarmołkiewicz.
- ↑ Bez dogmatu, Fakty i mity światowej gospodarki, Piotr Szumlewicz
- ↑ Lewica.pl, przedruk z Gazety Wyborczej, "Gospodarka rynkowa bez społeczeństwa rynkowego", Erkki Tuomioja
- ↑ 1Mb Broadband Access Becomes Legal Right | News | YLE Uutiset | yle.fi
- ↑ kommunerna.net Regionala indelningar och kommunnummer, antalet kommuner
- ↑ Juhana Aunesluoma, Esko Heikkonen, Matti Ojakoski: Lukiolaisen yhteiskuntatieto, Sanoma 2006
- ↑ Population Register Center
- ↑ Statistics Finland - Population
- ↑ Statistics Finland - Population
- ↑ Anne-Maria Mikkola, Lasse Koskela, Heljä Haapamäki-Niemi, Anita Julin, Anneli Kauppinen, Pirkko Nuolijärvi, Kaija Valkonen: Äidinkieli ja kirjallisuus – käsikirja, Sanoma 2004, isbn=951-0-26300-1
- ↑ Forskningscentralen för de inhemska språken :: Teckenspråk
- ↑ http://www.finlex.fi/fi/laki/kaannokset/1999/en19990731.pdf Konstytucja Finlandii (ang.)
- ↑ http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf
- ↑ Statistics Finland - Population
- ↑ Kirkkoon liittyneitä ennätysmäärä | Evl.fi - Suomen ev.lut. kirkko
- ↑ Artykuł w Tygodniku Powszechnym
- ↑ Finland
- ↑ ReportDGResearchSocialValuesEN2.PDF
- ↑ http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf
- ↑ Statistics Finland - Health
- ↑ http://brs.skl.se/brsbibl/kata_documents/doc39255_1.pdf
- ↑ Finland Life expectancy at birth - Demographics
- ↑ Fat to fit: how Finland did it | Special reports | guardian.co.uk
- ↑ Päihdelinkki > 111 Alcohol use in Finland
- ↑ http://www.yle.fi/uutiset/haku.php?action=page&id=264733
- ↑ 27,0 27,1 http://www.eva.fi/files/1986_miehet_kuntoon.pdf
- ↑ Od nich powinniśmy się uczyć, Gazeta Szkolna
- ↑ Edukacja dla socjalizmu Piotr Jaroszyński
edytuj Linki zewnętrzne
- thisisFinland (dawniej Wirtualna Finlandia) (en)(fr)(ru)
- Discover Finland with Suomifani.com (English)
|
||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
