| III wojna północna Wojna północna |
|||||||||||||||||
 |
|||||||||||||||||
| Data | 1700-1721 | ||||||||||||||||
| Miejsce | Europa Środkowo-Wschodnia | ||||||||||||||||
| Przyczyna | walka o hegemonię w Europie między Carstwem Rosyjskim a Szwecją | ||||||||||||||||
| Wynik | wygrana Rosji, pokój w Nystad | ||||||||||||||||
| Terytorium | głównie I Rzeczpospolita i kraje bałtyckie | ||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
.gif&filetimestamp=20070605173218){kind=small}
| III wojna północna |
|---|
|
Narwa – Dźwina – Kliszów – Pułtusk – Poniec – Gemauerthof – Warszawa – Wschowa – Kalisz – Hołowczyn – Smoleńsk – Leśna – Koniecpol – Połtawa – Helsingborg – Køge – Gadebusch – Storkyro – Hanko – Stralsund – Dynekilen – Poznań – Ozylia – Stäket – Granhamn |
III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.
Spis treści |
edytuj Liga Północna
W 1699 r. Dania, Saksonia, Rosja zawarły sojusz, którego celem było odzyskanie utraconych terytoriów. 5 października 1699 r. August II Mocny jako elektor Saksonii zawarł sojusz zaczepno-odporny z Danią, a 21 listopada 1699 r. sojusz tego samego typu z Rosją w Preobrażeńsku. Podobny sojusz zawarła Rosja z Danią. Powstała w ten sposób Liga Północna[1]. 2 lutego 1700 r. August II podpisał tajny traktat z Brandenburgią, już w czasie działań wojennych 6 kwietnia 1700 r. doszło do zawarcia przymierza duńsko-brandenburskiego[2].
edytuj Pierwsze lata walk
Konflikt rozpoczął się uderzeniem państw sprzymierzonych w roku następnym na Estonię i Inflanty. Władca państwa Trzech Koron, Karol XII, z pomocą floty angielskiej i holenderskiej przeprowadził desant na Zelandii, w ciągu dwóch lat pokonał Danię i wyłączył ją z działań wojennych, pobił Rosjan pod Narwą w 1700 r., sforsował Dźwinę, zajął Inflanty i Kurlandię oraz wkroczył do Polski, która formalnie zachowała neutralność. W 1702 r., Karol XII maszerował ze swą armią przez ziemie Rzeczypospolitej, dotarł do Warszawy nie napotykając oporu. Po zajęciu miasta Szwedzi ruszyli na południe, pokonując armię polsko-saską w bitwie pod Kliszowem. Szwedzi zajęli Kraków oraz Saksonię. Chociaż uzyskali poparcie polskiej szlachty, która zawiązała konfederację warszawską nie udało im się zająć całego kraju. W tym samym roku zwolennicy króla Augusta II Mocnego zawiązali w Sandomierzu antyszwedzką konfederację sandomierską, która miała służyć walce z kandydatem Karola XII do tronu polskiego, Stanisławem Leszczyńskim. Przesilenie nastąpiło dwa lata później – członkowie konfederacji sandomierskiej podpisali w Narwie układ z władcą Rosji, carem Piotrem I, wypowiadając formalnie wojnę Szwecji. W odpowiedzi, zwolennicy Leszczyńskiego zdetronizowali Augusta II i wprowadzili na tron swojego kandydata. W 1705 r. podpisał on w Warszawie traktat z Karolem XII, który całkowicie podporządkowywał Polskę Szwecji. Kolejnym obiektem ataków stała się Saksonia, która musiała w 1706 r. podpisać upokarzający traktat w Altranstädt. Ponadto, po klęsce sił Augusta II pod Wschową zrzekł się on praw do korony polskiej.
edytuj Przesilenie
Władca Rosji wykorzystał przerwę w działaniach wojennych wynikającą z zaangażowania się króla Szwecji w wewnętrzne sprawy Polski i zreorganizował swoją armię, m.in. zwiększył rolę artylerii. Dzięki sprawnej kampanii wojennej w 1704 r. Rosjanie odzyskali twierdze Dorpat, Narwa oraz Nöteborg (dzisiejszy Schlüsselburg), a także wkroczyli na obszar Rzeczypospolitej. Rok wcześniej przystąpili do budowy w okolicach ujścia Newy stolicy – Sankt Petersburgu. Nowa ofensywa ruszyła cztery lata później. Tym razem celem była Rosja. Karol XII zawiązał sojusz z przywódcą Kozaków, hetmanem Mazepą. Plan zakładał wspólny atak na Moskwę oraz utworzenie zjednoczonej Ukrainy. W czasie jego realizacji napotykano na niesamowite przeszkody, takie jak nagły atak mroźnej zimy, epidemia cholery, czy ciągłe ataki rosyjskich chłopów i mieszczan.
edytuj Pogrom połtawski
Dopiero wiosną 1708 r. 40-tysięczna armia szwedzka ruszyła z baz w Rzeczypospolitej na wschód, by rozprawić się z drugim bałtyckim rywalem. Już na samym początku kampanii Szwedzi doznali zawodu, nie otrzymując przyobiecanej pomocy ze strony Inflant i ukraińskiego hetmana Mazepy, z którym wcześniej się sprzymierzyli. 8 lipca 1709 w wielkiej bitwie pod Połtawą, z wojskami rosyjskimi, ponieśli sromotną klęskę. Sam król Karol XII wprawdzie ocalał, dzięki ucieczce z placu boju i schronieniu się w tureckim Benderze, lecz jego niezwyciężona dotąd armia, jaką poprowadził ze sobą, przestała praktycznie istnieć. Powrócił do kraju dopiero w 1713 r., już po utracie większości terenów nadbałtyckich, by zginąć w 1718 r. w starciu z Duńczykami.
edytuj Pokój w Nystad
III wojna północna ostatecznie zakończyła się w 1721 r. pokojem w Nystad w Finlandii. Saksonia pozostała formalnie w stanie wojny ze Szwecją do 1728, a Rzeczpospolita do 1732[3].
edytuj W skrócie
- 1700-1721 – wielka wojna północna; utworzyła się Liga Północna (przeciwko Szwecji wystąpili: Rosja – Piotr I Wielki, Dania – Fryderyk IV, Saksonia – Fryderyk August, Brandenburgia – Fryderyk I.
- 1700 – Szwecja została zaatakowana przez Danię, jednak pokonała ją; Karol XII pokonał Rosję nad Narwą, pobił również Sasów.
- 1701 – Karol XII zaatakował Polskę.
- 1702 – rozbicie wojska sasko-polskiego pod Kliszowem przez Szwedów;
- 1704 – Rzeczpospolita zawarła sojusz z Rosją i formalnie wypowiedziała wojnę Szwecji.
- 1705 - tron polski objął Stanisław Leszczyński (kierowana przez Karola XII wolna elekcja).
- 1706 – bezpośredni atak Szwedów na Saksonię, August II zmuszony do kapitulacji oraz (przez układ w Altranstadt) do zrzeczenia się korony polskiej.
- 1708/9 – Piotr I zreorganizował armię; kolejne starcie rosyjsko-szwedzkie, bitwa pod Połtawą, zwycięstwo po stronie Piotra I, Karol XII uciekł do Turcji.
- 1710/11 – krótka wojna turecko-rosyjska, zakończona rozejmem.
- 1721 – pokój w Nystad. Podpisany traktat uczynił Rosję hegemonem w Europie Środkowo-Wschodniej oraz przyznał jej Ingrię, Karelię i Estonię.
edytuj Chronologiczna lista bitew
- 1700 - bitwa pod Narwą
- 1701 - bitwa nad Dźwiną
- 1701 - bitwa pod Tryszkami
- 1702 - bitwa pod Druskennikami
- 1702 - bitwa o Wilno
- 1702 - bitwa pod Kliszowem
- 1702 - bitwa pod Piotrkowem
- 1703 - bitwa pod Pułtuskiem
- 1703 - bitwa pod Newą
- 1704 - bitwa pod Pońcem
- 1705 - bitwa pod Gemauerthof
- 1705 - bitwa pod Warszawą
- 1706 - bitwa pod Wschową
- 1706 - bitwa pod Kaliszem
- 1708 - bitwa pod Hołowczynem
- 1708 - bitwa pod Smoleńskiem
- 1708 - bitwa pod Leśną
- 1708 - bitwa pod Koniecpolem
- 1709 - bitwa pod Połtawą
- 1709 - bitwa pod Lachowcami
- 1710 - bitwa pod Helsingborgiem
- 1710 - bitwa w zatoce Køge
- 1712 - bitwa pod Gadebusch
- 1713 - bitwa pod Pälkäne
- 1714 - bitwa pod Storkyro
- 1714 - bitwa morska pod Hanko
- 1715 - oblężenie Stralsundu
- 1716 - bitwa pod Dynekilen
- 1716 - oblężenie Poznania
- 1718 - bitwa morska pod Hongue
- 1719 - bitwa pod Stäket
- 1720 - bitwa morska pod Granhamn
Przypisy
edytuj Zobacz też
edytuj Linki zewnętrzne